13. Nə qədər həyat fəaliyyətlərinə maneə yarada bilsə də, şizofreniya kimi psixotik pozuntulara qədər irəliləyə bilməyən pozuntusov vəziyyət. Niyə "pozuntusov" dedim deyə soruşsanız, maladaptive daydreaming rəsmi bir diaqnoz deyil. Hətta hər hansı bir pozuntunun simptomu belə deyil. Sadəcə son dövrlər ortaya çıxmış (israilli bir psixoloq tərəfindən ortaya çıxarılıb), hələ araşdırma mərhələsində olan bir anlayışdır.
Bu anlayış psixoz və psixozla gedən vəziyyətlərlə qarışa bilər. Amma ayırımı çətin deyil: md-dən əziyyət çəkənlər nəyin xəyal, nəyin real olduğundan xəbərdardır. Məsələn, xəyalda özünü bir serial obrazının yerinə qoyan md-li bir şəxs xəyal aləmindən çıxdıb reallığa qayıdır və realda həmin obraz olmadığını bilir. Bu serial obrazı onun davranışlarına təsir edə bilər. Amma reallıqdan qopub "mən filankəsəm" deyəcək qədər ekstrim dərəcəli bir vəziyyət yaşamaz.
Psixoz isə reallıqdan qopmadır. Əslində çox mürəkkəb və çətin başa düşülən anlayışdır, qəbul edirəm. Ən sadə şəkildə bunu yuxuya bənzədərək açıqlamaq olar. Deyək ki, hal-hazırda bir yuxu görürük. Yuxuda çox nadirən bu vəziyyətin yuxu olduğunu bilirik. Geridə qalan yuxugörmələrimizdə yuxunun gerçəkliyini sorğulamırıq. Yuxuda hərəkət edirik, danışırıq və o an bu bizə gerçəkmiş kimi gəlir ta ki oyanana qədər. Əslində yuxuda gördüklərimizi psixozun əsas əlamətlərindən olan hallüsinasiyalara bənzədə bilərik. Hə, bir də işin "delusion" yəni sayıqlama hissəsi var. Yuxugörmə anında hər şey bizə o qədər inandırıcı gəlir ki, bunları eynilə psixozun sayıqlamalarını sorğulamadığımız kimi sorğulamırıq. Məsələn, yuxuda çox məşhur bir aktyor olduğumuzu görürüksə o an bunu sorğulamırıq. "Görəsən gerçəkdir?" demirik. Psixozu isə xroniki bir yuxuya bənzətmək olar. Psixozlu şəxslər sanki gerçək zənn etdikləri yuxudan ayılmırlar psixoz boyunca. Göründüyü kimi md-dən çox daha ciddi bir vəziyyətdir psixoz. Yəni çox xəyal qurmanın şizofrenliyə aparacağının heç bir elmi əsası yoxdur.